বাল্টিক সাগৰৰ উপকূলত অসমৰ চাহ আৰু পোলেণ্ডৰ পনীৰ

সৌৰভ মৰিকলঙীয়া

 হলেণ্ড

১২ অক্টোবৰ ২০১৮ | কাহিলি পুৱাতে সাৰ পালো | দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যস্ততা ভাঙ্গিবলৈ মোৰ মনে মোক ক’লে, “কেইদিনমানৰ বিৰতি লোৱা |” নিজকে নিজে কোৱা কথাষাৰ শুনি ভাল পালো | লগে লগে দেহাটো বিচনাৰ পৰা উঠাই আনি লেপটপ খুলিলো – ক’লৈ সোনকালে যাব পাৰি চাবৰ কাৰণে | নামটোৰ বাহিৰে বিশেষ একো নজনা পোলেণ্ডৰ গেডান্স্ক (Gdansk) বোলা চহৰ এখনলৈ যাম বুলি প্ৰায় লগে লগে সিদ্ধান্ত ল’লো | আবেলিলৈকে সকলো যোগাৰ সম্পূৰ্ণ কৰিলো আৰু এসপ্তাহৰ ভিতৰতে গেডান্স্ক পলোগৈ |

গেডান্স্ক – পোলিশ্ব ভাষাত গেডান্স্ক, জাৰ্মান ভাষাত ডান্‌জিগ | বাল্টিক সাগৰৰ উপকূলত অৱস্থিত ইউৰোপৰ এখন ডাঙৰ নদী ভিস্তুলাৰ উপনদী মটলাৱাৰ কাষৰ এখন পুৰণা চহৰ | গেডান্স্কৰ লিখিত বুৰঞ্জী এহাজাৰ বছৰতকৈ বেছি পুৰণা | বৰ্ত্তমানৰ ৰাজধানী ৱাৰ্শ্বৰ প্ৰধান্য বাঢ়ি অহাৰ আগলৈকে, পোলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ধনী আৰু ডাঙৰ চহৰ বুলি জনাজাত গেডান্স্ক কিন্তু ইতিহাস সলনি কৰা বহু ঘটনাৰো  সাক্ষী | চহৰখনৰ সীমাতে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ প্ৰথম সংঘৰ্ষখন (ৱেষ্টাৰপ্লেটৰ যুদ্ধ ১-৭ চেপ্টেম্বৰ ১৯৩৯) হৈছিল যেতিয়া জাৰ্মানীয়ে পোলেণ্ড আক্ৰমণ কৰিছিল | ১৯৮০ৰ দশকত ইয়াতে Solidarity (একাত্মবোধ) আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল যাৰ ফলত পোলেণ্ডত সাম্যবাদী শাসনৰ অন্ত পৰিছিল – জাৰ্মানীৰ বাৰ্লিন চহৰক সাম্যবাদী আৰু পূঁজিপতিৰ মাজত ভাগ কৰি ৰখা বাৰ্লিন দেৱাল আৰু ছোভিয়েট ব্লকৰ পতনৰ স্ফুলিঙ্গও ইয়াৰ পৰাই অহা বুলি কোৱা হয় |

ইতিহাসে গৰকা গেডান্স্কত ভৰি দিয়েই ভাল লাগিল | পোলেণ্ড এতিয়া প্ৰগতিৰ পথত দোপত দোপে আগ বাঢ়িছে | পোলেণ্ডৰ নতুন প্ৰত্তিপত্তিৰ চিন বহু বস্তুতে দেখিলো |

এয়াৰপ’ৰ্টৰ পৰা টেক্সিৰে গৈ এসময়ত হোটেলত উপস্থিত হলোগৈ | হোটেলৰ প্ৰায় গাতে গা লাগি ধিৰ স্থিৰ ভাবে এবুকু ঠাণ্ডা পানী লৈ বৈ থকা মটলাৱা নদীখনে যেন আমাক উষ্ম আদৰণি জনালে |

হোটেলৰ ৰুম খুলি প্ৰথমে কি দেখিলো ? ‘Special Assam Tea’ বুলি লিখা কেইটামান চাহৰ বেগ ! ধুনীয়াকৈ সজাই থোৱা আছে | মনটো একেবাৰে আপোন আপোন ভাবেৰে ভৰি পৰিল | আমেৰিকা বা ইংলেণ্ড হলেও কথাটো বেলেগ – বোলে অসমীয়া বা আন ভাৰতীয় থাহ খাই আছে – কিন্তু পোলেণ্ডৰ গেডান্স্কত ! অসমৰ পৰা সাত হাজাৰ কিলোমিটাৰ দূৰৈত বাল্টিক সাগৰৰ উপকূলত বহি অসমৰ চাহ খোৱাৰ আমেজেই বেলেগ ! মই আপোনাক কৈ বুজাব নোৱাৰো | কেতিয়াবা নিজে আহি অনুভব কৰিব |

শীতৰে সেমেকা ৰাতি – আমি পিছে ওলালো গেডান্স্ক চহৰৰ মূল অঞ্চলত খোজ কাঢ়ি ফুৰিবলৈ । গ্ৰীন গেট, লংগ মাৰ্কেট, লংগ ষ্ট্ৰীট, নেপচুন ফাউণ্টেন, গ’ল্ডেন গেটৰ মাজেৰে ঘুৰি ফুৰি যেন শ শ বছৰ পাছলৈ ঘুৰি গ’লো আৰু কিছুমান প্ৰাণচঞ্চল মূহুৰ্ত্ত গোটাই আনিলো । মনলৈ আহিল প্ৰায় দেৰ হাজাৰ বছৰ পুৰণা আৰু দুখন চহৰ – মধ্য ইউৰোপৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ চেক্‌ গণৰাজ্যৰ ৰাজধানী প্ৰাগ্‌ আৰু মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ আটাইতকৈ ধনী (সেই সময়ত লণ্ডনতকৈও বেছি প্ৰতিপত্তিশীল) চহৰ বিলাকৰ এখন – বেলজিয়ামৰ ঘেণ্টৰ কথা । গেডান্স্কৰ অলিয়ে গলিয়ে যেন প্ৰাগ্‌ আৰু ঘেণ্টো অকমান অকমান কৈ সোমাই আছে ।

দ্বিতীয় দিনা ওলালো গেডান্স্কৰ পৰা ৭০ কিলোমিটাৰ মান দূৰৈত স্থিত, মাটিকালিৰ ফালৰ পৰা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ দুৰ্গ মালবৰ্ক কেচল (castle) চাবলৈ। ৭০০ বছৰ আগতে জাৰ্মান ধৰ্ম্মযুদ্ধকাৰীসকলে বনোৱা – ভিতৰি ভিতৰি খোজ কাঢ়ি কাঢ়ি অন্ত কৰিব নোৱাৰা এই দুৰ্গ । সময়ৰ বা-মাৰলী সহিও থিয় হৈ থকা এই দুৰ্গক UNESCO-ই বিশ বছৰৰ আগতেই ‘World Heritage Site’ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে ।

এই পুৰণা দুৰ্গটোতে এটা বৰ আধুনিক অভিজ্ঞতা হ’ল। দেশ বিদেশৰ নানা সংগ্ৰহালয় ইত্যাদিত বুটাম টিপা অডিও গাইড বহু দেখিলো। মানে ধৰক, সংগ্ৰহালয়ৰ চিত্ৰ এখনৰ ওচৰলৈ গ’ল। তাৰ কাষতে এটা নম্বৰ লিখা থাকিব। তাকে অপোনাৰ অডিও গাইডত সোমোৱাই দিলে সেই চিত্ৰখনৰ ওপৰত বৰ ধুনীয়া বৰ্ণনা এটা শুনিবলৈ পাব। মালবৰ্ক কেচলৰ অডিও গাইড আছিল আৰু অত্যাধুনিক। GPS (Global Positioning System)ৰ লগত এনে ভাল সংযোগ কৰিছে যে মই যিটো ৰুমলৈ গৈছো সেইটো ৰুমৰে বক্তৃতা আপোনা আপুনি আৰম্ভ হৈছে। প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ মহিমা !

দুৰ্গটোত ঘূৰি ফুৰোতেই সকলোৰে ভোক লাগিল। তাৰ ভিতৰতে দুখন বৰ ভাল ৰেষ্টোৰেণ্ট আছিল। তাৰে এখনলৈ গ’লো। আন বহু বস্তুৰ লগতে পোলেণ্ডৰ একেবাৰে ঘৰুৱা চিজ্‌ (cheese)ও খাবলৈ অৰ্ডাৰ দিলো। এসময়ত খোৱা আহিল – খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো। যেই চিজ্‌ মুখত দিলো – আও, এয়া দেখোন সাইলাখ আমাৰ পনীৰ ! আমি ‘পনীৰ, পনীৰ’ বুলি গৌৰৱ কৰি আছো আৰু পোলিশ্বসকলে হয়তো ‘ত্বাৰোজেক্‌, ত্বাৰোজেক্‌’ বুলি আনন্দ পাইছে – কিন্তু সোৱাদ – একেই ! বুজি পালো – সোৱাদে দেশৰ সীমা নুবুজে।

গেডান্স্‌কলৈ ঘূৰি আহিবলৈ সময় হ’ল। যাওতে গাড়ীৰে গৈছিলো। ঘূৰি আহোতে ট্ৰেইনেৰে আহিম বুলি ভাবিলো। মালবৰ্ক ট্ৰেইন ষ্টেচন পালোহি। চাফা চুফা কৰি দিলে আমাৰ বাঙ্গালোৰ বা গুৱাহাটী ষ্টেচন যেনে দেখা যাব, একেবাৰে তেনেকুৱা। মনটো বৰ ভাল লাগি গ’ল – সেই পঢ়াকালৰ মাঙ্গালোৰ-গুৱাহাটীৰ মাজৰ ৯৬ ঘণ্টীয়া ৰেল যাত্ৰা বিলাকলৈ মনত পৰিল। ট্ৰেইনখন ঘৰ যেন হৈ পৰিছিল আৰু ষ্টেচনবিলাক হৈছিল খোৱা বোৱা কৰা, হাত ভৰি অলপ পোনোৱাৰ ঠাই। ভাৰতৰ ট্ৰেইন ষ্টেচনবিলাক বৰ প্ৰাণোচ্ছল – সেয়া লাগিলে বাঙ্গালোৰেই হওক, বা ৰাজামুন্দ্ৰী, হাওড়া, গুৱাহাটী, চাপৰমুখেই হওক – সকলো এফালৰপৰা কিছু প্ৰণৱন্ত মূহুৰ্ত্তৰ সমষ্টি। কেৱল এটাই বেয়া – বৰ লেতেৰা। ইউৰোপৰ ষ্টেচনবিলাক চাফা, আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে ভৰা পিছে মৃতপ্ৰায় – যেন প্ৰাণেই নাই। তেনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত মালবৰ্ক ট্ৰেইন ষ্টেচনটো দেখি বৰ ভাল লাগিল – ভাৰতীয় প্ৰাণ আৰু ইউৰোপীয় পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্নতা,আধুনিকতাই একেলগে বাহৰ পাতিছেহি।

তৃতীয়দিনা গৈছিলো গেডান্স্কৰ সদ্য উন্মোচিত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সংগ্ৰহালয়লৈ। এটা অত্যাধুনিক অট্টালিক্কাৰ ভিতৰত – সুন্দৰ ব্যৱস্থাৰে যুদ্ধখনে জোলোকা জোলোকে শিকোৱা পোলেণ্ড দেশখনৰ ১৯৩৯ চনৰ পৰা ১৯৪৫ চনলৈকে হোৱা অৱস্থাৰ বৰ নিখুঁত অৰু মন চুই যোৱা প্ৰদৰ্শনী। যুদ্ধৰত দেশপ্ৰেমীলৈ ঘৰৰ পৰা অহা চিঠিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত ব্যৱহাৰ হোৱা বিখ্যাত শ্বাৰমান টেংকলৈকে সকলো দেখা পালো। মুছোলিনীৰ পৰা হিটলাৰলৈকে সকলো পিশাচৰ কথা, ভালৰ মুখা পিন্ধা ষ্টেলিনৰ দৰে পিশাচতকৈয়ো পিশাচবিলাকৰ কথা আকৌ গম পালো। ৰাতি শুবৰ সময়ত আমাৰ ছবছৰীয়া সৰুজীয়ে বৰ চিন্তিত মনেৰে আহি ক’লে যে এখন তৃতীয় বিশ্বযুদ্ধ আৰু হ’ব নেলাগে। তাইৰ কুমলীয়া মনটোক চিন্তাত পেলোৱাত অলপ বেয়া লাগিল কিন্তু লগতে ভাবিলো যে সংগ্ৰহালয়টো নিজৰ উদেশ্যত সফল হৈছে – ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈকে সকলোকে যুদ্ধৰ বিভীষিকা বুজাব পাৰিছে। লগতে আৰু এটা চিন্তাৰো উদ্ৰেক হ’ল – হয়, নামত তৃতীয় বিশ্বযুদ্ধ হোৱা নাই কিন্তু আতংক, অস্তিত্ব আদি নানা কাৰণত পৃথিৱীৰ চুকে কোণে দিনৌ যিমান মানুহ মৰি আছে, সেয়া একেলগ কৰিলে কোনোবা বিশ্বযুদ্ধতকৈ কম হ’বনে ? গম নোপোৱাকৈয়ে তৃতীয় বিশ্বযুদ্ধ চলি আছে, নিউক্লিয়েৰ অস্ত্ৰই ক্ষতি কৰিব পৰাতকৈ তলে তলে বেছি ক্ষতি কৰি আছে। ইয়াৰ শেষ ক’ত ?

বাৰু সি যি কি নহওক, হঠাতে গৈ ওলোৱা গেডান্স্কখনৰ পৰা বহু ভাল লগা অভিজ্ঞতা বুটলি আনিলো। আগতে নোযোৱা দেশ এখনৰ এটা প্ৰান্তলৈ গৈ মনৰ পৰিসৰ আৰু অলপ হ’লেও বেছি বহল হ’ল। হীৰুদাই কোৱাৰ দৰে –

“দেশে দেশে দেশ আছে

এনে বহু দেশৰ অৰঙে দৰঙে মই ঘূৰিছো

বহু বন্ধুৰ সতে হাতে হাত ধৰি ফুৰিছো

কেতিয়াবা সাগৰ পাৰত, কেতিয়াবা খেজুৰৰ তলত

নতুবা পাহাৰতলীত ক্ষন্তেক জীৰাইছো

বন্ধুৰ সতে প্ৰাণ খুলি প্ৰাণৰ কথা পাতিছো

তাৰ পাছত আকৌ আৰম্ভ কৰিছো নতুন যাত্ৰা”

গেডান্স্কৰ মনোমোহা ছবি অন্তৰত মচিব নোৱাৰাকৈ সোমাই ৰ’ল। যেংকুন্যে (ধন্যবাদ) গেডান্স্ক !

Sohel

In 2008 Mumbai terror attacks, among others, many Muslims died. According to some unconfirmed internet sources, Sohel Abdul Sheikh (5) was the youngest among them. The Assamese poem below is about this little angel (English transliteration and translation below).

English Transliteration :

Dharmar naamot bule utpaat bur hoi !

Xokolu dharmai pise xaantir kotha koi !!

Nirih lukor praan haanit kenekoi dharma roi !

Bhaabi dusokure abirata tejor lutok boi !!

Sohel, aasil tumaar kumol jibon !

Hoisil sagoi kotona aaxaar rupon !!

Akalote korile xokolu maximur !

Manobiyotaar binaxok kun ei axur !!

Ishwar, Allah ji jonor naam !

Teute kora boxoti, xiye anandar dhaam !!

English Translation :

Religion, thou art for peace !

And in your name,

   They tear us into many a piece !!

Innocent ones lose their lives !

Tears rolls down, seeing melancholic vibes !!

Sohel, your life - soft and tender !

A hope for charm and some splendour !!

Dreams shattered,

   Now that you are gone !

Who are these demons,

   Who turn humanity into a thorn !!

Ishwar, Allah, God are his names !

Stay with him - shine like gems !!

Yeh Din Kya Aaye, Lage Phool Hasne

Magnetic strum of guitar followed by colossal sound of saxophone and then the complete multi-piece orchestra - that is how the song ‘Yeh din kya aaye, lage phool hasne’ from the film ‘Chhoti Si Baat’ starts and it takes me to heaven, albeit for a short duration of some six minutes.

This song did not win any awards but it has won hearts. I am sure I am not the only one ‘fan’atic about this song.

Wise man says, quality of voice texture is determined by relaxation, among other things. Simple, soulful and soothing renditions by Mukesh Chand Mathur, simply known as Mukesh, exemplify this. This is epitomized in ‘Yeh din kya aaye’. Just sit back and relax – this song will take you to musical nirvana. Frankly speaking, I am a bigger fan of Kishore Kumar and Mohd. Rafi but a few songs from Mukesh would captivate me so much that there is no escape and I happily give in. In fact, Mukesh sang fewer songs (around 1300) compared to many of his contemporaries but whatever he sang, they stood out. ‘Yeh din…’ was one of his last songs. ‘Chhoti Si Baat’ was released in 1975 and Mukesh passed away in 1976 at an early age of 53.

And then comes Yogesh Gaur who has penned the lyrics of this beautiful song. Even without the musical composition, this piece of work is of great poetic substance. Read the transliteration -

Yeh din kya aaye lage phool hasne

Dekho basanti basanti, hone lage mere sapne

Yeh din kya aaye lage phool hasne

Sone jaisi ho rahi hain har subah meri

Lage har saanjh ab gulaal se bhari

Chalne lagi mehaki huyi pavan magan jhoom ke

Aanchal tera choom ke

Yeh din kya aaye lage phool hasne

Wahaan man baawara aaj ud chala

Jahaan par hain gagan salona saawla

Jaake wahi rakh de kahin man rangon mein khol ke

Sapne yeh anmol se

Yeh din kya aaye lage phool hasne

Dekho basanti basanti, hone lage mere sapne

Yeh din kya aaye lage phool hasne

Also, it is so apt for the situation in the movie. Arun (Amol Palekar) tries to woo Prabha (Vidya Sinha. BTW, she is one of the few actresses who could pull off a complete movie by being saree-clad only J ) and he is just tasting some success.

Among Gulzars, Anand Bakshis, Javed Akhtars, Yogesh Gaur may tend to go unnoticed but he too is a fantastic lyricist.  His other jewels include ‘Kahin door jab din dhal jaaye (Anand)’, ‘Zindagi kaisi hai paheli (Anand)’, ‘Kai baar yunhi dekha hai (Rajnigandha)’, ‘Rimjhim gire saawan (Manzil)’ etc.

Probably, the most important factor making ‘Yeh din kya aaye’ ageless is Salil Chowdhuri’s music. A Hindi film music director since his twenties, it is needless to mention his long list of filmography to describe this genius.  Probably just three names are enough if your memory has got a little rusty -  Madhumati ( ‘Dil Tadap Tadap Ke’, ‘Suhana Safar Aur Yeh Mausam’, ‘Aaja Re Pardesi’) in 1958 and Anand (‘Zindagi Kaisi Hai Paheli’, ‘Kahin Door Jab Din Dhal Jaye’, ‘Maine Tere Liye Hi Saat Rang Ke Sapne’, ‘Na Jiya Lage Na’) in 1971 and Chhoti Si Baat (‘Jaaneman Jaaneman Tere Do Nayan’, ‘Na Jaane Kyon Hota Hai Yeh Zindagi Ke Saath’, ‘Yeh Din Kyaa Aaye’) in 1975. 

Sholilda first created a tune for ‘Yeh din kya aaye’ which is pristine and pure. Then, from guitar, saxophone to sitar, he combined everything in the right proportion to create this masterpiece.

Hats off to Mukesh, Yogesh Gaur, Salil Chowdhuri and the middle-of-the-road cinemas of Bollywood of seventies !

Want to listen to (well, watch as well) the song (again) ?  Here you go :  https://www.youtube.com/watch?v=CbYhuhXnZdY