অপৰাজেয়

For the English version, please click here.

বহুদিনৰ মূৰত বৰ ধুনীয়াকৈ ৰ’দ ওলাইছে। দেওবাৰ। আমষ্টাৰ্ডামৰ নিজৰ সুদৃশ্য ঘৰত ৰাতিপুৱাৰ কফি কাপ লৈ জঁ পল্‌ অলপ আৰামকৈ বহি আছে। সুন্দৰ দিন। সুন্দৰ জীৱন। কিন্তু অতীতটো ইমান সুন্দৰ নাছিল। দৰাচলতে অতীতৰ কিছু ঘটনাই আজিও তেওঁৰ মন সেমেকাই তোলে।

 

১৯৯৪ চন। আফ্ৰিকাৰ এখন দেশ ৰোৱাণ্ডাৰ গৃহযুদ্ধ একেবাৰে তুংগত। জঁ পল্‌, ভায়েক আৰু মাক আছিল ৰাজধানী কিগালিত। দেউতাক আৰু জঁ পলৰ তিনিজনী ভনী আছিল তেওঁলোকৰ মূলঠাই ৰোৱাণ্ডাৰ মধ্য অঞ্চলস্থিত গিতাৰামাত। এটা দুৰ্ভগীয়া দিনত দুৰ্বৃত্তই আহি দেউতাক আৰু এজনী ভনীয়েকক আন মানুহৰ লগতে নৃশংসভাবে হত্যা কৰে। দুজনী ভনীয়েক কোনোমতে পলাই সাৰে। ইফালে কিগালিতো পৰিস্থিতি আছিল সমানে ভয়াবহ। এফালে দেউতাক, ভনীয়েকক হেৰুৱাৰ বিৰহ বেদনা, আনফালে নিজৰ, নিজৰ মাক, ভায়েকৰ জীৱন বচোৱাৰ সংগ্ৰাম – শোক, ভয়, ক্ৰোধ, অসহায়বোধে জঁ পলক আচলতে জীয়াই জীয়াই মাৰি পেলোৱাৰ নিচিনা কৰিছিল।

 

ৰোৱাণ্ডা। উগাণ্ডা, টান্‌জানিয়া, বুৰুণ্ডি আৰু কংগো গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্যৰে আগুৰি থকা আফ্ৰিকাৰ এখন সৰু দেশ। মাটিকালি মুঠেই ২৬,৩৮৮ বৰ্গকিলোমিটাৰ – অসমৰ এক তৃতীয়াংশতকৈ অলপমানহে ডাঙৰ। অলপ পাহাৰীয়া ঠাই – ‘এহাজাৰ পাহাৰৰ দেশ’ বুলি নাম এটা আছে। অন্যান্য আফ্ৰিকাৰ দেশৰ তুলনাত জলাশয়ো বেছি। সেয়ে জনবসতি বৰ ঘন।

 

ৰোৱাণ্ডাৰ জনসাধাৰণৰ মূল গোট তিনিটা – হুটু, টুৎসি আৰু ট্‌ৱা। ট্‌ৱাসকল হাবিত থকা পিগ্‌মি মানুহ। গতিকে দেশখন চলোৱাৰ মূল হৈছে হুটু আৰু টুৎসিসকল। সেয়ে স্বাভাৱিকতে তেওঁলোকৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। তাৰে এক পৰিণতি আছিল ১৯৯০ চনত টুৎসিবিলাকে আৰম্ভ কৰা গৃহযুদ্ধ য’ত পাছলৈ হুটুবিলাকৰ নিয়ন্ত্ৰণ বাঢ়ি যায়। দুখলগাকৈ ১৯৯৪ চনত কেৱল ১০০ দিনৰ ভিতৰত প্ৰায় ১০ লাখ মানুহক (মূলতঃ টুৎসি) হত্যা কৰা হৈছিল। টুৎসিবিলাকৰ অত্যাচাৰো কোনো কম নাছিল। হুটু জঁ পলৰ দেউতাক, ভনীয়েকক টুৎসিয়েই মাৰিছিল। গৃহযুদ্ধৰ পাছতো চৰকাৰ গঠন কৰি টুৎসিবিলাকে হুটুবিলাকৰ হত্যা কৰিয়েই আছিল।

 

পিছে জীৱন সদায় ইমান দুৰ্বিসহ নাছিল।

 

৭০অৰ দশক। চাৰিওটা ভাই-ভনীৰেসৈতে জঁ পলৰ এক সুন্দৰ শৈশৱ। প্ৰথমে গিতাৰামা আৰু তাৰ পাছত কিগালিত। পঢ়া শুনাৰ পৰা ফুটবল আৰু অন্যন্য খেল ধেমালিলৈকে সকলোতে আগৰণুৱা। দেউতাকো আছিল ৰোৱাণ্ডাৰ সেই সময়ৰ আতাইতকৈ ডাঙৰ সমবায় সমিতিৰ এজন উচ্চ পদস্থ বিষয়া।

 

হুটু-টুৎসিৰ মাজত সদায়ে সংঘাতৰ সংগীত বাজি থকা ৰোৱাণ্ডাৰ অৱস্থা নব্বৈ দশকৰ আৰম্ভণিত বেয়ালৈ ঢাল খায় আৰু শেষত ১৯৯৪ চনৰ ৪ জুলাইত কিগালি টুৎসিৰ অধীনলৈ আহে। নামত এখন সমন্বয়ৰ চৰকাৰ হ’ল যদিও তুৎসিৰে আধিপত্য থাকিল আৰু এইবাৰ হুটুৰ ওপৰত অমানুষিক অত্যাচাৰ চলিল। জঁ পলে তেওঁৰ ডাক্তৰি শিক্ষা আৰম্ভ কৰিছিলহে মাত্ৰ কিন্তু তেওঁলৈ চৰকাৰী নিৰ্দ্দেশ আহিল যে তেওঁ ৰোৱাণ্ডাৰে পূৱৰ ফালে থকা আৰ্মি কেম্প এটালৈ চিকিৎসা সেৱাৰ বাবে যাব লাগে।

 

সেই আৰ্মি কম্পটো আছিল হিটলাৰৰ কন্সেণ্ট্ৰেচন কেম্পৰ এক নতুন ৰূপ। সেই সময়ত দিনে প্ৰায় এহাজাৰ মূলতঃ হুটুমানুহক তাত মৰা হৈছিল। গাড়ীয়ে, গাড়ীয়ে খৰি, তেল অনা হৈছিল মৰা শ পুৰিবৰ কাৰণে। মানুহ মাৰি মাৰি হৈছিলগৈ টুৎসি সৈনিকৰ মানসিক বিকাৰ। তেনে সৈনিকে জঁ পলক খাটনি ধৰিছিল বেমাৰৰ প্ৰমাণপত্ৰ লিখি দিবলৈ। নিৰৱে চকুলো টুকি এই সকলোবোৰ উপায়হীন হৈ নিজ চকুৰে চাই আছিল জঁ পলে।

 

এসময়ত আৰু সহ্যৰ সীমা বাহিৰ হ’ল। বহুত কিবা কিবি উপায় কৰি তেওঁ ৰোৱাণ্ডাৰ বুটাৰে বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ডাক্তৰি শিক্ষা সমূৰ্ণ কৰিবলৈ আহে। কিন্তু তাতো একেই অৱস্থা। আকৌ একেই ধৰণৰ অবৰ্ণনীয় অত্যাচাৰৰ চাক্ষুষ দৰ্শণ কৰিবলৈ বেলেগ কেম্পলৈ মতা হ’ল।

 

পিছে এইবাৰ তেওঁ আছিল দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ। লাগিলে মৃত্যুকো বৰণ কৰিব কিন্তু তেনে এখন নৰকলৈ আৰু ঘূৰি নেযায়। কিন্তু উপায় ক’ৰ পৰা ওলায় ?

 

জঁ পলৰ এজন সম্বন্ধীয় মানুহ আছিল সমন্বয়ৰ চৰকাৰৰ হুটু প্ৰতিনিধি। তেওঁকে একান্ত অনুৰোধ কৰিলে। মানুহজনে তেওঁক কেনিয়া দেশৰ নাইৰোবিলৈ যোৱাৰ এটা সুবিধা কৰি দিলে। সেয়া ১৯৯৫ চন।

 

নাইৰোবি – আফ্ৰিকা মহাদেশৰ ব্যৱসায় আৰু সংস্কৃতিৰ এক অন্যতম প্ৰাণকেন্দ্ৰ। আফ্ৰিকাৰ অন্যান্য দেশৰ শৰণাৰ্থীও তাত বহুত। সেয়ে জঁ পলৰ দৰে মানুহৰ জীৱন তাতো আছিল কঠিন কিন্তু ৰোৱণ্ডাৰ সেই বিভীষিকাৰ তুলনাত আছিল এক শান্তিৰ জীৱন।

 

ইতিমধ্যে ৰোৱাণ্ডাৰ পৰিস্থিতি আৰু বেয়ালৈ ঢাল খায়। জঁ পলৰ সম্বন্ধীয়জনৰ চৰকাৰৰ লগত মত অমিল হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে হুটুসকলৰ ওপৰত বাঢ়ি যোৱা অত্যাচাৰৰ কাৰণে। সেই মতানৈক্যই ইমান বেয়া ৰূপ ল’লেগৈ যে তেওঁ পলাই আহি কেনিয়া পাব লগা হ’ল। তাতো তেওঁৰ জীৱনৰ ভয় আছিল পদে পদে। ৰোৱাণ্ডাৰ গুপ্তহত্যাকাৰীয়ে তেওঁৰ ওপৰত এবাৰ বিফল প্ৰেচেষ্টা চলালে কেনিয়াত আহি। ১৯৯৮ চনত সিহঁতৰ দ্বিতীয় আক্ৰমণত তেওঁ মৃত্যুবৰণ কৰিব লগা হয়।

 

জঁ পলে বুজি পালে কেনিয়া আৰু তেওঁৰ দৰে মানুহৰ বাবে সুৰক্ষিত হৈ থকা নাই। নানা হিতাকাংক্ষীৰ সহায় সহযোগত, হাজাৰ বাধা বিঘিনি নেওচি ১৯৯৮ চনত তেওঁ আহি উপস্থিত হ’ল হলেণ্ডত শৰণাৰ্থী হিচাবে। হলেণ্ডৰ শৰণাৰ্থী শিবিৰতো, এনেয়ে জীৱন শান্তিৰ আছিল যদিও, আৰু দুবছৰ অনিশ্চয়তাৰ মাজেৰেই পাৰ হ’ল।

 

হলেণ্ডত ভগনীয়া মানুহক সহায় কৰা মানুহ, সংস্থা বহুত। তেনে এটা সংস্থাৰে সহায়ত তেওঁ আকৌ পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ডাক্তৰি শিক্ষা আৰম্ভ কৰিব নোৱৰিলেও হলেণ্ডৰ ৰটাৰডাম চহৰৰ সন্মানীয় ইৰেচমাচ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা মেডিকেল ইমেজিং বিষয়ত মাষ্টাৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰে।

 

জঁ পলৰ জীৱনে নতুনকৈ, সুন্দৰকৈ আকৌ ঠন ধৰি উঠিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ভনীয়েক, ভায়েকহঁতেও ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ নানা ঠাইত থিতাপি লয়। আৰু কেইবছৰমান পাছত জঁ পলৰ জীয়ৰী হলেণ্ডত ডাক্তৰ হৈ ওলাব। পুতেকেও মেডিকেল লেবৰেটৰিজ্‌ সম্পৰ্কীয় উচ্চ শিক্ষা লৈ আছে। জঁ পলৰ জীৱনৰ কাহিনী শুনি সিহঁতৰ আশ্চৰ্য্য হয়। সিহঁতৰ কাৰণে সেইবিলাক বহু যোজন দূৰৈৰ এখন দেশৰ সাধুকথা। কিন্তু জঁ পলৰ বাবে সেয়া নিষ্ঠুৰ সত্য। আজি তেওঁ ধন্যবাদ দিয়ে নিজৰ অপৰাজেয় উদ্যম, আশাক।

 

জঁ পল্‌ আজি দূৰ বিদেশৰ পৰাই ৰোৱাণ্ডাৰ মানৱ অধিকাৰৰ লগত বৰ সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত। নিজে পায় অহা দুখখিনি যাতে আনে নেপাওক বা কমকৈ পাওক তাৰে আশাৰে তেওঁ পাৰ্য্যমানে নিজৰ সেৱা ৰোৱাণ্ডাবাসীলৈ আগবঢ়াই আহিছে।

 

এয়া মোৰ বন্ধু জঁ পলৰ (নাম সলনি কৰা হৈছে) জীৱনৰ সঁচা কাহিনী। মোৰ নিজৰ জীৱনত দুখ, কষ্ট বাঢ়ি যোৱা যেন অনুভৱ হ’লে মই তেওঁৰ অতীত জীৱনলৈ মনত পেলাও। দুখ, কষ্টবোৰ বৰ কম, কম লাগে।

 

(কথাখিনি মোৰ বন্ধুৰ অনুমতি লৈ প্ৰকাশ কৰা হৈছে।)